Sayılarla satranç
En uzun satranç oyunu kaç hamle sürebilir?
Bugünkü FIDE kurallarıyla, François Labelle’in hesabına göre 8.848,5 hamle. Bir turnuvada gerçekten oynanmış en uzun oyun ise 269 hamle sürdü: Nikolić–Arsović, Belgrad 1989; 20 saati aşan bir oyunun sonunda beraberlik.
Neden bir sınır var?
Eskiden bir oyun sonsuza kadar sürebiliyordu: tekrarla ya da elli hamle kuralıyla beraberliği bir oyuncunun istemesi gerekiyordu, kimse istemezse oyun devam ediyordu. 2014’ten beri FIDE kuralları, aynı pozisyon beşinci kez ortaya çıktığında ya da iki taraf da 75 hamle boyunca taş almadığında ve piyon oynamadığında oyunu kendiliğinden bitiriyor. Bu da her oyunu sonlu yapıyor.
8.848,5 nereden geliyor?
75 hamle kuralına rağmen oyunu sürdürmek için en geç her 75 hamlede bir taş alınmalı ya da piyon oynanmalı, ve bu hamleler tükeniyor. On altı piyon en fazla altışar hamle yapabilir, toplam 96; alınabilecek 30 taş var, toplam 126 eder. Ama piyonlar birbirinin önünü kesiyor ve birbirlerinin yanından geçebilmeleri için bu piyon hamlelerinden 8’inin aynı zamanda taş alma olması gerekiyor; geriye 118 kalıyor. En uzun oyun bu yüzden 75’er hamlelik 118 bölümden oluşuyor; ilerleme yapan tarafın değiştiği üç an için de üç yarım hamle düşülüyor:
118 × 75 − 3 × ½ = 8.848,5 hamle
Eski elli hamle kuralında, beraberlik her seferinde ilk fırsatta istenseydi, aynı hesap 118 × 50 − 1,5 = 5.898,5 hamle veriyor.
Gerçekte oynanan en uzun ve en kısa oyunlar
Gerçek oyunlar bu sınırın yanından bile geçmiyor. Kayıtlardaki en uzun turnuva oyunu, 1989’da Belgrad’da Ivan Nikolić ile Goran Arsović arasında oynanan oyun, 269 hamle ve 20 saatten fazla sürdü ve beraberlikle bitti. Sonuçlanan en kısa turnuva oyunu ise 1984’te Bela Crkva’da Đorđević ile Kovačević arasında oynandı ve üç hamle sürdü: 1. d4 Nf6 2. Bg5 c6 3. e3 Qa5+. Vezirin şahı aynı zamanda g5’teki fili de tehdit ettiği için beyaz terk etti.
Kuralların izin verdiği en kısa oyun daha da kısa: Aptal Matı, ikişer hamleden sonra mat.
Sık sorulan sorular
Olası satranç oyunlarının sayısı sonlu mu?
Bugünkü kurallarla evet. Labelle’e göre yaklaşık 1029.241 ile 1034.082 arasında; bkz. satrançta kaç farklı oyun oynanabilir.
Elli hamle kuralı hâlâ var mı?
Evet. İki taraf da 50 hamle boyunca taş almaz ve piyon oynamazsa bir oyuncu beraberlik isteyebilir; 75 hamle olunca oyun kendiliğinden biter.